Postuar më: 28 Shtator 2017

Intervistë e Ministrit Ditmir Bushati me gazetarin Sokol Balla në Emisionin “Top Story”

Intervistë me gazetarin Sokol Balla 

28 shtator 2017

Sokol Balla: Mirë se vini në Top Story. Siç edhe e kemi ndjekur nga zhvillimet e ditëve të fundit, që nga vizita në New York, në Kombet e Bashkuara, delegacioni shqiptar i kryesuar nga Edi Rama, Kryeministër dhe Ministri për Evropën dhe Punët e Jashtme, zoti Ditmir Bushati duket se po lëviz diçka në raportet midis Tiranës dhe Athinës. Ndërkohë që, dosja e problemeve që janë për t’u zgjidhur është jo thjesht e madhe në sasi, por edhe e rëndë në cilësi. Por, për të kuptuar diçka më shumë se çfarë po ndodh, kam ftuar pikërisht sot në Top Story, Ministrin për Evropën dhe Punëve të Jashtme, zotin Ditmir Bushati. Mirëmbrëma zoti Bushati. Faleminderit që jeni me mua sonte!

Ministri Bushati: Mirëmbrëma. Mirë se të gjeta.

Sokol Balla: Në fakt do ta nis direkt me një zhvillim të ditës së sotme. Homologu juaj, Kotzias ka qenë i pranishëm në një emision televiziv në ERT, televizion shtetëror grek ku janë bërë disa deklarata të rëndësishme që ja vlen t’i ridëgjojmë.

Ministri Bushati: Siç duhet ta dini, Shqipëria është vend kandidat për në Bashkimin Evropian. Për fat të keq, këto kandidatura u dhanë pa kushte nga qeveritë e mëparshme greke. Që të hapen negociatat për anëtarësim, duhet që këto vende të plotësojnë disa kërkesa. Shqipërisë, Komisioni Evropian i vuri si kusht reformën e sistemit gjyqësor dhe ne i shtuam edhe katër të tjera. Greqia po punon që t’i jepen titujt e pronësisë në mënyrë që të jenë të sanksionuara edhe ligjërisht të drejtat e atyre që duan të shesin apo ua shtetëzon shteti për nevoja të tij. Se këtu nuk shqetësohemi për sekuestrimin e pronave të himarjotëve, por ngaqë nuk po flitet për kompensim. Politikanët që nuk respektojnë të drejtat e minoritetit grek, nuk mund të kenë nënshtetësinë greke. Për fat të keq, nuk e di se çfarë kanë bërë qeveritë e mëparshme. Kanë marrë nënshtetësinë greke edhe tipa të çuditshëm, ndër ta edhe kryebashkiaku i Himarës. Ne ua hoqëm nënshtetësinë sepse nuk mund të jesh shtetas grek dhe në të njëjtën kohë, të shkelësh të drejtat e minoritetit grek.

Sokol Balla: Ministri i Jashtëm Kotzias sot në orën 10 të mëngjesit ka folur në televizionin shtetëror grek. A keni dijeni për deklaratën e tij zoti ministër dhe a keni ndonjë koment për të? Ai foli për katër kushte shtesë nga ana e Greqisë vetëm për procesin e integrimit të Shqipërisë, pra hapjen e negociatave?

Ministri Bushati: Nuk kam dëshirë të komentoj kolegun tim, aq më tepër në publik edhe për shkak të faktit që ...

Sokol Balla: Ai ndërkohë në publik i bëri deklaratat

Ministri Bushati: Edhe unë do t’u them qëndrimet e mia sot këtu edhe për shkak të faktit që kemi një raport intensiv komunikimi qoftë ne planin formal, por edhe në rrugë të tjera komunikimi joformal dhe besoj se qëndrimet mes Shqipërisë dhe për çështje dypalëshe janë të qarta. Ka të paktën një vit e gjysmë që ka një mekanizëm koordinues në të dy institucionet respektive, në të dy ministritë e Jashtme. Janë këmbyer pikëpamje për çështje të natyrave të ndryshme që datojnë nga Lufta e Dytë Botërore, deri në ditët e sotme. Përsa i përket procesit të integrimit evropian, janë pesë prioritete, nga 12 të mundshmet që ishin nga momenti që kur Shqipëria aplikoi. Natyrisht, raporti i Komisionit Evropian që erdhi me propozim për çeljen e bisedimeve për anëtarësim e veçoi reformën në drejtësi, më specifikisht ligjin për Vetting-un, implementimin e ligjit për Vetting-un, duke pasur parasysh faktin që çështjet e tjera, pavarësisht se të një natyre të rëndësishme, çështjet që kanë lidhje me liritë dhe të drejtat themelore të njeriut, përfshirë edhe të drejtën pronësore që i referohet zoti Kotzias, çështje që kanë të bëjnë me sundimin e së drejtës në ekonomi, administratën publike, luftën kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar, janë një tërësi çështjesh me të cilat Shqipëria do të duhet të përballet edhe kur të ulet në tryezën e bisedimeve për anëtarësim, por edhe kur Shqipëria do të jetë një vend anëtar. Ky ka qenë rasti për Bullgarinë, Rumaninë, Kroacinë, edhe për vetë Greqinë në rast se ju do të doni.

Sokol Balla: Në fakt, ju po i shmangeni një reagimi të drejtpërdrejtë të deklaratave të zotit Kotzias, por ai i’u referua çështjes së Himarës, për këtë ndoshta do t’ju pyes pak më vonë, por ai bëri një referencë shumë të qartë ndaj diçkaje që ju keni bërë publike pak ditë më parë. Ai foli për të drejtën e të qenit minoritet edhe jashtë zonave, e quajti atë një atavizëm i kohës së Enver Hoxhës, fakti që ti nuk mund të quhesh minoritet nëse ikën nga zona ku ti banon. Ne fakt, ju pak ditë më parë në mos gaboj, mbrojtët në Komisionin e Ligjeve ligjin e ri për minoritetet ku sigurisht, thelbi kryesor ishte minoriteti më i madh në vend që është minoriteti grek. A duket në fakt sikur zoti Kotzias po paralajmëron diçka që ju po e bëni, pra ju në fakt po i bëni një dhuratë zotit Kotzias me këtë ligj.

Ministri Bushati: Në fakt ky është një angazhim i Shqipërisë që në vitin 2007. Buron nga anëtarësia e vendit tonë në Konventë, në kuadër të Këshillit të Evropës për minoritetet. Por vetëm në 2014, për herë të parë me një urdhër të kryeministrit Rama, u ngrit një grup ndërinstitucional për të bërë një rishikim të plotë të kuadrit ligjor dhe institucional në lidhje me të drejtat e minoriteteve në Shqipëri, të drejtat e pakicave në Shqipëri. Dhe projekt ligji që ne kemi sjellë në Parlament dhe që ka filluar diskutimet i është nënshtruar një diskutimi tërësor dhe një konsultimi të plotë, jo vetëm me aktorë ndërkombëtarë dhe me ekspertizën më të mirë ndërkombëtare, Këshillin e Evropës, Shërbimet e Komisionit Evropian, Komisionerin e OSBE-së për pakicat Kombëtare, me ekspertë vendas dhe ekspertë të tjerë huaj, por edhe me shoqatat që i përkasin pakicave kombëtare sepse, në analizë të fundit, ato do të jenë përfitueset kryesore nga ky ligj. Më vjen keq që ka një lexim të gabuar. Nuk bëhet fjalë për zona minoritare në Shqipëri. Natyrisht që ky ka qenë një qëndrim i qartë i qeverisë shqiptare edhe në momentin kur Shqipëria miratoi reformën administrative dhe u bë ndarja e re territoriale, por edhe konventa kuadër ku Shqipëria është anëtare, edhe projekt ligji për pakicat kombëtare, e bën të qartë këtë që une sapo thashë, duke garantuar të drejtat e pakicave kombëtare në Shqipëri, jo vetëm pakicës greke, por të të gjitha pakicave kombëtare në të gjithë territorin e vendit.

Sokol Balla: Këtë që kërkon zoti Kotzias, këtë që kërkon Greqia ?

Ministri Bushati: Jo. Kjo nuk është një kërkesë thjesht e zotit Kotzias apo e Greqisë. Në rast se mua do më lejohej të bëja një koment për Greqinë apo për vende të tjera, mund t’ju them që Greqia nuk ka një ligj të tillë. Edhe në shkëmbimet tona në nivele nga më të ndryshmet, kur ngrihen pretendime për të drejtat e minoriteti në Shqipëri, përfshirë edhe minoritetin grek, gjithmonë kam qenë kureshtar për të kuptuar, për të hulumtuar, apo për t’u ekspozuar ndaj praktikave më të mira në këtë fushë. Mund t’ju them që Greqia nuk është anëtare e Konventës kuadër të Këshillit të Evropës për mbrojtjen e minoriteteve, nuk ka një ligj që t’i mbrojë minoritetet apo t’i listojë minoritetet, por kjo nuk na ka penguar ne për të bërë punën tonë në përputhje me angazhimet.

Sokol Balla: Ky ligj për minoritetet, kur thua angazhim ndërkombëtar, këto anëtarësimet në këto konventa apo lidhet me rrugëtimin tonë të integrimit evropian?

Ministri Bushati: Të dyja. Në rast se do t’i referohemi..

Sokol Balla: Hyn te kushtet, te kushtet e Evropës?

Ministri Bushati: Hyn te kriteret, prandaj them që është kriter dhe jo kusht.

Sokol Balla: Se po të jetë kriter, Greqia nuk e paska...

Ministri Bushati: Është një kriter dhe nuk është kusht. Pavarësisht se është një dallim...

Sokol Balla: Është një kusht nga Greqia...

Ministri Bushati: Jo, nuk është një kusht nga Greqia. Është një kriter i vendosur si pjesë e 12 prioriteteve dhe në 2013, Komisioni Evropian për herë të parë i referohet, pa dashur t’a teknikalizojë shumë këtë diskutim, opinionit këshillimor të Këshillit të Evropës, brenda suazës së Konventës kuadër, ku Shqipërisë i rekomandohet pasja e një ligji kryesor, një ligji kuadër përsa i përket të drejtave të pakicës në Shqipëri. Me këtë ligj mund t’ju them që do të përfitojnë të gjitha pakicat, sikundër do të shuhet dallimi i deritashnishëm mes pakicave kombëtare, siç është edhe sot e kësaj dite e njohur pakica kombëtare greke me pakica kombëtare të tjera etno – gjuhësore që kanë qenë të njohura deri tani dhe që marrin trajtën apo statusin e diskutuar.

Sokol Balla: Le ta themi atëherë, ky ligj më shumë se sa një prioritet, për shkak të kritereve për të qenë një vend sa më perëndimor , apo euro- perëndimor, lidhet në fakt ndoshta edhe me këtë klimën e re të takimeve intensive dhe deri diku edhe miqësore që ju keni pasur me homologun tuaj grek. I referohem edhe drekës së famshme në një restorant grek në New York. Kam një kuriozitet, nuk zgjidhnit dot një restorant tjetër, p. sh. italian, apo një restorant amerikan? Pse pikërisht një restorant grek?

Ministri Bushati: Sepse ftesa erdhi nga homologu grek dhe normalisht në qoftë se do të ishte një ftesë nga ana ime, do të kishim zgjedhur Steak House-t shqiptarë . Meqenëse ishte një ftesë e homologut grek ata përcaktuan edhe restorantin.

Sokol Balla: Pra ata paguan dhe drekën?

Ministri Bushati:Po.

Sokol Balla: Vetëm drekën ama?

Ministri Bushati: Çfarë duhet të paguanin tjetër?

Sokol Balla: Nuk e di në fakt se ka ca kosto të tjera që i paguajmë ne. Na flisni pak për drekën me Kotzias, çfarë u bë, çfarë u diskutua dhe dolët dhe kaq miqësisht nëpër foto dhe në rrjetet sociale, pra u duk një klimë shumë miqësore.

Ministri Bushati: E para, nuk është dreka e parë që konsumojmë së bashku

Sokol Balla: Jo jo, patjetër

Ministri Bushati: Kemi pasur një drekë tjetër në Bruksel kur ishim para pak kohësh mos gaboj në kuadër të Ministerialit të NATO-s dhe përpiqemi për të mbajtur linjat e komunikimit hapur edhe në ato raste kur qëndrimet tona janë diametralisht të ndryshme. Por, duke qenë se ishim pak ditë pas betimit të qeverisë Rama në Parlament dhe duke qenë se në Samitin e NATO-s Kryeministri Rama u takua me Kryeministrin grek Tsipras, së bashku në prani të ministrave të Jashtëm, ishte lënë praktikisht edhe një le të themi, angazhim për atë çka do të vinte pas zgjedhjeve të 2017 dhe në kuadër të këtij angazhimi, u përpoqëm së bashku me ministrin Kotzias për të skicuar hartën e rrugës që do të ndjekim për adresimin e një pjese të mirë të çështjeve të cilat kanë kohë që janë në diskutim. Dhe këtu unë mund të shpjegoj në rast se ju keni interes edhe filozofinë e këtij procesi

Sokol Balla: Po patjetër edhe filozofinë e procesit, por t’i rikthehemi vetëm një moment ligjit për minoritet. Është e vërtetë që në këtë ligj, le të themi, shkrihet kufiri midis minoritetit etnik dhe atij kulturor?

Ministri Bushati: Shkrihet mes asaj që... Sot për sot ne kemi një ndarje mes pakicës kombëtare dhe pakicës etno gjuhësore dhe kjo është e reflektuar edhe në të drejta, sepse e drejta kombëtare...

Sokol Balla: Pra kjo praktikisht është ajo që kërkojnë himarjotët si një minoritet?

Ministri Bushati: Absolutisht jo

Sokol Balla: Absolutisht po

Ministri Bushati: Absolutisht jo, sepse me ligj janë të listuara të gjitha pakicat kombëtare dhe pakica kombëtare nuk është një gjë fakultative që unë mund të shkoj në gjendjen civile apo kur bëhet procesi i censusit dhe të them që e deklaroj veten time japonez. Pra kemi anën subjektive ku unë vetë deklarohem dhe më pas është dhe ana objektive që ka lidhje me arkivat, me kulturën, me traditën, me gjendjen civile, me cesuset në disa vite, jo thjesht me censusin e fundit dhe ky është dhe kriteri objektiv.

Sokol Balla: Dakord pra, një person grek folës...

Ministri Bushati: Është pakicë kombëtare

Sokol Balla: Është pakicë kombëtare

Ministri Bushati: Absolutisht

Sokol Balla: Pra, edhe në Himarë, do të kemi...

Ministri Bushati: Kjo është dhe kontradikta në fakt që është e pashpjegueshme. Pra, nga njëra anë është vetë shteti grek që thotë se koncepti i zonës minoritare është një reminishencë e sistemit të Enver Hoxhës dhe nga ana tjetër, është po shteti grek që flet për zonën minoritare në Himarë apo lidh fenomene të caktuara apo procese të caktuara në gjykimin tonë ligjor dhe në përputhje me sistemin kushtetues, me përkatësinë minoritare.

Sokol Balla: Zoti Ministër, cilat janë çështjet për të cilat po diskutohet, a ka një darkordësi, na flisni pak për këtë procesin që ju sapo thatë, që ka nisur mes Tiranës dhe Athinës.

Ministri Bushati: Së pari, dua të sqaroj për opinionin publik që si ishte situata në 2013. Ishim në një proces pothuajse të ngrirë politiko-diplomatik. Vizita e fundit në Shqipëri ka qenë e Kryeministrit Karamalis, ku dy ministrat e Jashtëm të asaj kohe, Basha dhe Bakojanis, firmosën të ashtuquajturën Marrëveshja e Detit, (për lehtësi fjale po i referohem kështu) dhe pas shfuqizimit që i’u bë kësaj marrëveshjeje nga Gjykata Kushtetuese, marrëdhëniet ndërmjet Shqipërisë dhe Greqisë kanë qenë të ngrira.

Në 2013, ne u përpoqëm për të aktivizuar këto marrëdhënie. Ka pasur shkëmbim vizitash në nivele nga më të ndryshmet, por natyrisht, deri në nivelin e Presidentit të Republikës, Kryetarit të Kuvendit, disa herë të ministrit të Jashtëm e kështu me radhë. Por natyrisht, nuk mund të thuhet që kjo marrëdhënie e ka shfrytëzuar plotësisht potencialin e saj sepse me të drejtë shumë analistë, njerëz të medias apo hulumtues, kanë arritur në konkluzionin apo kanë evidentuar faktin që nuk kemi pasur një vizitë në nivel kryeministri shqiptar në Greqi apo grek në Shqipëri.

Sokol Balla: Ka qenë Kryetari i Kuvendit, z. Meta ishte atje.

Ministri Bushati: Ka qenë Presidenti, Kryetari i Kuvendit, por Kryeministri është maja e ekzekutivit dhe me një analizë të fundit, si në Greqi si në Shqipëri...

Sokol Balla: Është përfaqësuesi i majës së vullnetit politik

Ministri Bushati: Është përfaqësuesi i majës së vullnetit politik dhe ka peshën për të marrë vendime. E riaktivizuam këtë marrëdhënie me një koncept dhe filozofi që ne e quajmë politika e hapave të vegjël. Bëmë disa lëvizje paraprake për të ashtu quajturën marrëveshja e toponimeve. Sot për sot, nuk kemi më radhë në kufi me Greqinë, ju kujtoj

Sokol Balla: Por ama kemi ende individë që vijnë nga Çamëria, që nuk lejohen të kalojnë, apo jo?

Ministri Bushati: Absolutisht, por është praktikë e pa pranueshme. Prandaj them politika e hapave të vegjël ku ju krijua një lehtësi e madhe shtetasve shqiptarë që jetojnë në Greqi për të mos u afektuar nga zhvillimet dypalëshe. Gjithashtu edhe me qeverinë Samaras, Venizelos por edhe me qeverinë aktuale, ne ramë dakord për t’u kyçur në një proces më të strukturuar.

Sokol Balla: Çfarë do të thotë? 

Ministri Bushati: Çfarë do të thotë një proces më i strukturuar?

Sokol Balla: Ju javës tjetër sërish takoheni me Kotzias në një takim Ministerial.

Ministri Bushati: Po, por fillimisht të dyja palët vendosin në tryezë ato që i konsiderojnë çështje.

Sokol Balla: Të cilat janë, ligjet e luftës?

Ministri Bushati: Mund t’ju them... Dakord por Ligji i Luftës...

Sokol Balla:  Mos marrëveshja për Kufirin Detar?

Ministri Bushati: Një sekondë, për çështjen e Ligjit të Luftës për shembull, mund të them që ka pasur një politikë mohimi nga qeveri të ndryshme në Greqi. Kur them politikë mohimi, nuk është konsideruar nga ana e tyre si çështje

Sokol Balla: Nuk e kanë mohuar, por që...

Ministri Bushati: Nuk është konsideruar si çështje, pra e para ka qenë një proces i vështirë  për të identifikuar çështjet, për të rënë dakord për çështjet, pavarësisht...

Sokol Balla: Pra, tani ju po thoni që Athina e njeh si çështje?

Ministri Bushati: Sot për sot, Athina dhe Tirana i kanë përcjellë njëra tjetrës gjatë këtij dy vjeçari disa opinione, disa takime ku janë identifikuar në radhë të parë çështje, të cilat konsiderohen shqetësuese për ne dhe çështje të cilat konsiderohen shqetësuese për palën greke. Në këto çështje, gjatë këtyre dy viteve, për një pjesë të tyre ka një ide të qartë se si mund të zgjidhen dhe ka relativisht dakordësi edhe për mënyrën e zgjidhjes.

Sokol Balla: Pra keni atëherë?

Ministri Bushati: Mund të them që Greqisë dhe Bullgarisë i janë dashur 40 vjet për të arritur në këtë pikë ku janë sot. Kjo nuk është një thirrje për opinionin publik apo për t’ju thënë juve këtu që do na prisni edhe për 30 e ca vite, por...

Sokol Balla: Jo jo përkundrazi, pra ju po thoni që të dyja palët kanë gjetur...  le t’i marrim me radhë çështjet, kanë gjetur rrugën e përbashkët të zgjidhjes së çështjes së Ligjit të Luftës?

Ministri Bushati: Është një çështje për të cilën, unë nuk do të doja të prodhoja lajm sot këtu por, u’a them me bindje të plotë që për çështjen e Ligjit të Luftës, ne jemi shumë herë më afër se ç’kemi qenë para një apo dy vitesh. Mund t’ju them disa çështje për të cilat ne jemi shumë herë më afër seç ishim para një apo dy vitesh

Sokol Balla: Cilat çështje?

Ministri Bushati: Por nga ana tjetër, më duhet të them që kemi rënë dakord me palën greke për të diskutuar bazuar mbi një paketë që i kategorizon çështjet dhe mbi parimin që asgjë nuk është rënë dakord për sa kohë nuk është rënë për të gjithën dakord.

Sokol Balla: Pra ideja është që do kemi një proces për të cilin do të mbylleni brenda dhe do të bini dakord, o për të gjithën o për asgjë?

Ministri Bushati: Duhet të biem dakord për të gjitha apo për çështje që kanë lidhje me njëra tjetrën, që janë tematike dhe që kanë lidhje me njëra tjetrën. Kjo është arsyeja që shpesh në opinionin publik, goja është e lidhur apo gjuha është e kujdesshme, për të mos krijuar as pritshmëri të pa arsyeshme, për mos cenuar apo minuar besimin që kemi investuar në këtë proces. Besim, i cili më duhet ta them shumë sinqerisht, nuk është në nivelin më të lartë të mundshëm. Ju përmendët restorantin italian në kuptimin figurativ të fjalës dhe mund t’ju them që me Italinë, Shqipëria e kohës së monizmit ka negociuar rreth 7 vite një marrëveshje për të përcaktuar gjirin detar. Mund t’ju them që është ndër të paktat marrëveshje që kemi sot për sot në Mesdhe sepse nuk ka një marrëveshje ende mes Greqisë dhe Italisë e jo më marrëveshje mes Greqisë e Turqisë dhe një zinxhir problematikash që janë sot për sot në Mesdhe.

Sokol Balla: Të rrimë pak te Marrëveshja e Detit. Ka pasur një twitt sot i cili ka dy anë, njërën anë do ta diskutojmë. Kryeministri Rama i është përgjigjur Albin Kurtit. Kryeministri Rama thotë: Albin, unë nuk fal as det e jo më tokë, megjithatë për sa i përket Marrëveshjes së Detit, zoti Ministër, a ka një dakordësi juridike për atë që shihet si vijë e mesit, të 12 miljeve të famshme, pasi në bazë të informacioneve që ne kemi, duket që ka edhe një cedim nga ana e Greqisë. Ishte ajo pika e referencës, do të merret Korfuzi apo do të merret ai fari i famshëm në ishullin Otonos, siç pranohet në marrëveshjen e vitit 2009. Ka një tërheqje të palës greke, ose të themi ka një mundësi dakordësie për ta korrigjuar këtë, ç’ka do ta sillte marrëveshjen në favorin tonë?

Ministri Bushati: Kjo është një prej çështjeve më delikate dhe një prej çështjeve më të vështira për t’u trajtuar me palën greke dhe jo vetëm me palën greke, por edhe për shkak të pasqyrës së ndërlikuar që ekziston në Mesdhe. Ju thashë pak më parë për faktin që nuk është thjesht raporti Greqi-Turqi, por edhe me Italinë ende Greqia nuk ka një marrëveshje të tillë dhe një zinxhir problematikash ende të pazgjidhura në Mesdhe. Por mund t’ju konfirmoj këtu që qeveria shqiptare ka marrë ekspertizë ndërkombëtare për këtë çështje dhe jo vetëm një opinion. Marrëveshja e arritur nga qeveria e kaluar i është nënshtruar të paktën tre opinioneve apo tre ekspertizave të ndryshme në kohë të ndryshme dhe të tre ekspertizat kanë arritur në një konkluzion të përbashkët, në mënyrë paralele më njëra tjetrën që, marrëveshja e nënshkruar cënon lë të themi, interesat e Shqipërisë. Në këtë kontekst, ne na duhet një marrëveshje e cila mbron interesat e Shqipërisë dhe një marrëveshje e cila nuk cenon nga ana tjetër interesat e fqinjëve, sepse ne jemi fqinjë dhe duam që të ndërtojmë tek e fundit në det projekte të përbashkëta.

Po kështu, ndërmjet ekspertëve tanë dhe ekspertëve grekë ka pasur seanca konsultimi, shkëmbimi pikëpamjesh, qoftë për të kuptuar konkluzionet e vendimit të Gjykatës Kushtetuese, qoftë për të pasur një lexim të jurisprudencës ndërkombëtare dhe precedentëve që ofron e drejta ndërkombëtare në këtë fushë.

Nuk jam në gjendje të konfirmoj sot për sot tërheqjen nga pozicionet të palëve për sa i përket kësaj problematike, por nga ana tjetër mund t’ju them që është bërë një punë voluminoze dhe si pasojë e kësaj pune voluminoze, janë skicuar disa ide paraprake që potencialisht mund të çonin në një zgjidhje të pranueshme. Por duhet të jem shumë i saktë dhe shumë preciz me opinionin publik dhe me palën greke. Nuk bëhet fjalë për negocim apo për ri-negocim, nuk jemi në këtë fazë, sepse në rast se do të flisnim për negocim apo për ri-negocim, mekanizmat kushtetues dhe ndërkombëtarë janë shumë të qartë duke filluar që nga plotfuqishmëria që duhet të merret nga Presidenti i Republikës, për të vazhduar me elemente të tjerë. Por, Marrëveshja e Detit është vetëm një prej çështjeve të shportave, të tre shportave që ne diskutojmë me palën greke.

Sokol Balla: Fakti që edhe Greqia e ka tërhequr nga Gjykata e Hagës padinë që bëri për këtë, me siguri është pjesë e një klime të re apo jo, dhe kjo klimë më gjithë këto çështje të rëndësishme siç është Ligji i Luftës apo siç është çështja e mosmarrëveshjes për vijat detare, këto mund të jenë korniza e një traktati të ri paqeje, po jo paqeje por miqësie më saktë, por paqeje do të përkthehej në fund të fundit në mënyrë simbolike midis dy vendeve?

Ministri Bushati: Natyrisht. Ne kemi hyrë në periudhën e skadencës së Traktatit ekzistues. Ende nuk ka skaduar por kemi hyrë në periudhën e skadencës. Besoj se jemi në një mendje me palën greke që nevojitet një Traktat i ri që të reflektojë edhe zhvillimet aktuale. Një Traktat i ri natyrisht që nuk do të ishte një letër e bardhë por një Traktat i ri i cili do të vinte si konkluzion i këtyre zhvillimeve apo i kësaj pune që ne dëshirojmë të konkludojmë.

Sokol Balla: Toponimi i ri politik i ministrisë tuaj por do ju ngacmoj pak më vonë për këtë

Ministri Bushati: Toponim i këndshëm.

Sokol Balla: Për ju në fakt është rikthim në dashurinë e vjetër por të rikthehemi tek çështja e varrezave. Ka pasur pak kohë më parë një takim në Athinë për këtë çështje. Një çështje për të cilën pala greke këmbëngul, ndoshta dhe në të drejtën e saj, por kjo është një çështje shumë sensitive për të gjithë shqiptarët, ndoshta për numrin shumë të madh të tyre që duhet të ngriheshin në të gjithë Shqipërinë, plus që kemi nga ana tjetër një çështje që kryeministri e ka shumë me qejf si shprehje që është “ Reciprociteti” . Pra, fakti që po ashtu çamët, shoqatat e tyre, komuniteti i tyre, organizatat politike që i përfaqëson, ka kërkuar që një e tillë të ngrihet edhe në Qaf Botë në territorin që sot është i Greqisë. Pra, a ka një avancim në këtë pikë dhe është një avancim i një anshëm apo i dy anshëm ?

Ministri Bushati: E para, më duhet të them se respekti për të rënët është i palëkundur pavarësisht se në trajta të ndryshme. Ju i’u referuat rastit të të rënëve gjermanë, po ashtu dhe të rënëve britanikë ku ka memorialë...

Sokol Balla: Unë nuk fola për pushtuesit, mos të shkojmë tek shembulli ekstrem.

Ministri Bushati: Që nderon të rënët në një luftë apo në një betejë, situata në të cilën ne ndodheshim në këtë drejtim më duhet të them që pa dashur të bëj politikë apo të konsumoj politikë të brendshme këtu, më duhet të them që ishte e një anshme. Në 2009, qeveria “Berisha”, së bashku me qeverinë “Karamanlis”, miratuan një marrëveshje, ranë dakord për një marrëveshje që parashikonte ndërtimin e dy varrezave për të rënët grekë në Shqipëri. Tani kjo marrëveshje, për hir të së vërtetës, nuk është zbatuar nga ana e Shqipërisë dhe në të gjitha takimet zyrtare kemi mbrojtur pikëpamjen që Shqipëria e njeh këtë marrëveshje, e njeh këtë detyrim dhe kemi kërkuar që të hartojmë së bashku me palën greke një protokoll zbatimi për këtë marrëveshje duke qenë se në gjykimin e qeverisë Ram, kishte nevojë për disa elementë garancie, për mënyrën se si kjo marrëveshje do të zbatohej, qoftë përsa i përket gërmimeve, pasi praktika ndërkombëtare e do që të kesh një indicie apo një ide paraprake pasi nuk mund të gërmosh në të gjithë territorin kuturu, qoftë për sa i përket identifikimit dhe mënyrës se si mund të identifikohen të rënët. Mos të harrojmë që jemi një vend që regjimi komunist pati gjithashtu pasojat e tij, së treti...

Sokol Balla: Jo po mos të harrojmë që pati dhe rastet si ato në Përmet apo jo, u shitën dhe u blenë eshtra sikur ishin ushtarë të vrarë grek...

Ministri Bushati: Absolutisht, së treti kemi kërkuar gjithashtu informacione që kanë të bëjnë gjithashtu me teknikalitetet të tjera si për numrin e pretenduar, me hartat se ku pretendohet të jetë vendndodhja apo vend prehja e të rënëve e kështu me radhë. Janë bërë disa takime në nivel ekspertësh, mbi bazën e marrëveshjes ekzistuese. Mendoj që edhe në këtë pikëpamje jemi shumë më afër seç ishim përpara një viti, jo vetëm përsa i përket elementeve garantist të marrëveshjes por edhe përsa i përket zbatimit në praktikë të këtyre detyrimeve. Edhe në këtë pikë, pavarësisht se ka pasur një marrëveshje, pavarësisht se është punuar për një protokoll zbatimi, bisedat e fundit të grupeve të ekspertëve të cilave ju i referoheni, janë zhvilluar mos gaboj diku nga pranvera dhe mund t’ju themi që kanë zgjatur shumë për detaje ....

Sokol Balla: Jeni më pranë një marrëveshjeje le të themi....

Ministri Bushati: Jemi më pranë një marrëveshjeje në këtë drejtim, pra zbatimit të marrëveshjes ekzistuese do të ishte terminologjia korrekte, por, në një version shumë herë më të garantuar dhe shumë herë më në përputhje jo vetëm me ligjin shqiptar por edhe me praktikën ndërkombëtare, kemi bërë gjithashtu propozimet tona për sa i përket nderimit të të rënëve të komunitetit çam.

Sokol Balla: Dhe cila është përgjigja?

Ministri Bushati: Ende nuk kemi një mendje të përbashkët apo një kënd shikimi të njëjtë për sa i përket mënyrës se si mund të nderohet ky komunitet, por e thashë që praktika është e shumëllojshme. Ka memorial, ka vendprehje për të rënët, ka obeliskët e kështu me radhë. Pra, të gjitha opsionet janë vënë për diskutim nga ana jonë në tryezë.

Sokol Balla: Pse duket sikur ka një tërheqje nga ana e kabinetit “Rama” të dytë përsa i përket Çështjes Çame. Edhe gjuha që përdori kryeministri kur prezantoi programin ishte pak më e moderuar. Duket sikur tashmë që nuk keni shumë nevojë për mbështetjen që dikur merrnit nga PDIU , por tashmë që dy nga tre deputet të kësaj partie ju kërkojnë gjëra të tjera si rruga e Arbrit se sa çështjen Çame, e duket sikur çështje Çame që ju dikur aq shumë e propaganduat kur ishit në opozitë dhe e futët në program, duket sikur e keni lënë pak.....

Ministri Bushati: E para, ne Çështjen Çame e kemi futur për herë të parë në programin politik të Partisë Socialiste në 2011, kur ishim në opozitë. Më pas, në 2013 e përkthyem në një program qeveritar, pra qeverisës, ku për herë të parë një qeveri të paktën në periudhën e tranzicionit, pas rënies së regjimit komunist e vendos çështjen çame si pjesë të programit qeverisës. Tani ne po flasim për një kabinet “Rama 2” dhe kjo është një çështje e mirënjohur për të gjithë opinionin politik, është një çështje e diskutuar, e debatuar, jo vetëm në takime me dyer të mbyllura, por edhe në takime publike. Mund t’ju them se, pavarësisht se qëndrimi zyrtar i Greqisë deri në këto momente që flasim është ai që dimë të gjithë, ndoshta do të çuditeni po t’ju thosha, po t’ju deklaroja këtu që në Greqi, ka më shumë studiues apo organizata, apo ekspertë, apo ish diplomatë që janë marrë me këtë çështje, sidomos që nga momenti që ne kemi qenë më të zëshëm në trajtimin e kësaj çështjeje, se çka realisht në Shqipëri.

Sokol Balla: Z. Ministër, homologu juaj Kotzias në ERTV, jo në ERTV, në ERT, u duk i qartë për çështjen e pronave të minoritetit, duke ju referuar Himarës, deri diku ai la të kuptohet që qeveria shqiptare do të tërhiqet nga shembja e këtyre 17 objekteve. A ka diçka të vërtet këtu?

Ministri Bushati: E para, qëndrimi i qeverisë shqiptare për këtë çështje është i qartë dhe ne jemi për zbatimin e ligjit në mënyrë të njëtrajtshme dhe në të gjithë territorin e Republikës së Shqipërisë

Sokol Balla: Ata pohuan që ka reaguar ministria e Jashtme disa herë, herën e fundit mos gaboj në muajin gusht....

Ministri Bushati: Ju mund të keni vëne re faktin që Ministria e Jashtme shqiptare nuk ka reaguar. Kjo, jo për neglizhencë, por sepse ky është një proces i cili drejtohet nga Ministria e Kulturës në kuadër të një projekti që shkon përtej Himarës, Dhërmiut, që aplikohet në shumë zona të Shqipërisë, është një proces teknik. Shqipëria ka ligje që në shumicën e tyre janë të përputhshme me standardet Evropiane apo standardet Ndërkombëtare. Unë vetë personalisht e kam parë projektin që është prezantuar edhe nga Kryeministri Rama edhe nga ministrja e Kulturës, Kumbaro, me trupin diplomatik dhe me grupe të ndryshme interesi, sidomos për shkak të një lloj axhitimi që ka shkaktuar për një grup periferik do të thosha në Himarë dhe mund t’ju them se në rast se projekti do të realizohej, do të realizohet dhe bindja e vullneti i qeverisë shqiptare për ta realizuar atë projekt. Himara, Dhërmiu dhe e gjithë zona e bregut do të jenë zona atraktive, shumë herë më të mira se sot.

Sokol Balla: Pra, Kotzias kur deklaron që ka një tërheqje të qeverisë shqiptare, gënjen? Thotë diçka të pavërtetë?

Ministri Bushati: Nuk e di vërtet se çfarë ka thënë zoti Kotzias dhe çfarë konsideron ai me tërheqje. Ka pasur një proces dhe ka një proces konsultimi. Mbrëmë në Top Story, ministrja e Kulturës, kam përshtypjen se ishte shteruese kur i’u referua procesit të konsultimit që qeveria shqiptare, bashkia dhe kryetari i bashkisë së Himarës kanë bërë me njerëzit që pretendojnë se ka shkelje ligji. Nëse unë e dëgjova saktë apo e interpretova saktë ministrin grek, edhe kur i’u referua kësaj çështjeje e më tepër foli për çështjen e kompensimit, sepse për interesa publike, qeveria është legjitime për të bërë prishjet e shembjet e nevojshme. Aty ku bëhet fjalë për çështje pronësore, shteti shqiptar ka disa rregulla që kanë të bëjmë me kompensimin. Shteti shqiptar është anëtar në Këshillin e Evropës. Kemi një plan veprimi edhe me gjykatën e Strasburgut, pasi Shqipëria ka detyrime edhe në këtë proces dhe njerëzit apo qytetarët kur nuk janë të kënaqur nga dëmshpërblimi, natyrisht që zgjedhin rrugën ligjore për një kompensim ndoshta më të drejtë.

Sokol Balla: Heqja e Ligjit të Luftës do të bënte të mundur të njëjtën gjë dhe për përfaqësuesit e komunitetit çam që të aplikojnë të drejtën e pronësisë së tyre, në pronat e tyre të dikurshme, në Greqi?

Ministri Bushati: Heqja e Ligjit të Luftës, nga njohuritë që unë kam për këtë çështje, nuk prek regjimin pronësor të komunitetit çam në Greqi. Por, heqja e Ligjit të Luftës prek regjimin pronësor që është sekuestruar pas luftës për shtetas të tjerë shqiptarë.

Sokola Balla: Nga çfarë janë përjashtuar serish, për shkak të etiketimit si bashkëpunëtorë.

Ministri Bushati: Ndërkohë, ne, palës greke i kemi shprehur disponibilitetin tonë për të diskutuar për sa i përket çështjes së pronave. Sepse ka një komitet dy-palësh në letër, që është pjesë e traktatit të famshëm të mesit të Viteve ’90, i cili në dijeninë time është mbledhur një herë apo dy herë dhe mund të ketë rreth 17 vite apo 18 vite që nuk mblidhet